Ο τρόπος εκπαίδευσης του Βυζαντινού πεζικού


Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή Ξιφασκιας, εκπαιδευτή ένοπλου Παμμαχου και Ιστορικής Ξιφασκιας

Οι μεταφράσεις από την Παλαιά Γερμανική στα Ελληνικά έγιναν από τον Χρήστο Γιαταγάνα μέλος της Ακαδημίας Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών ‘ Λέοντες ‘

Οι πρώτοι Ρωμαίοι πολεμιστές της Δημοκρατικής περιόδου της Ρώμης, πολεμούσαν περίπου με τον τρόπο με τους Έλληνες οπλίτες των πόλεων κρατών. Αργότερα οι τακτικές τους αναπτύχθηκαν εξελίχθηκαν και άλλαζαν τον εξοπλισμό τους με αναβαθμίσεις ανάλογα την περίοδο και την περίσταση.

Τον 4ο μΧ μετά την μάχη της Ανδριανούπολης είχαν αλλάξει πολλά. Ο Ρωμαϊκός στρατός είχε συντριβεί από τους Γότθους και είδη ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Μέγας ξεκινούσε την αναδιοργάνωση του. Από αυτή την εποχή περίπου έχει διασωθεί το βιβλίο ‘De re Militari’ του Publius Flavius Vegedius Renatus. Σε αυτό το βιβλίο, το οποίο ο συγγραφέας του το δώρισε στον αυτοκράτορα, προτείνει εκτός των άλλων και την εκπαίδευση των λεγεωναρίων. Η οποία είναι η Armatura. Σε αυτού του είδους εκπαίδευση κάνει μνεία αιώνες αργότερα ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Λέοντας ο Σοφός στο βιβλίο του Τακτικά και προτείνει τους στρατηγούς να εκπαιδεύουν τους οπλίτες τους στην μέθοδο της αρματουρας, δηλαδή της οπλομαχιας. Συνεπώς η εκπαίδευση δεν είχε χαθεί με το πέρασμα των αιώνων και γίνονταν εξάσκηση σε αυτή και εκείνη τη χρονική περίοδο. Επίσης κατά τον Ορειβασιο στο βιβλίο του ‘Συναγογαι προς Ιουλιανό’ η Οπλομαχια εξασκούνταν από τους οπλίτες ( και τους αθλούμενους) πάντα με πλήρη πολεμική εξάρτηση.

Την απόδοση των τεχνικών του Vegedius κατά την δική του εκτίμηση, τις κατέγραψε το 1616 μΧ ο Johan Jacob von Wallhausen στο βιβλίο του Romanische Kriegdkunst δηλαδή Ρωμαϊκές Πολεμικές Τέχνες. Παρόλο που ο Wallhausen έζησε πολλούς αιώνες αργότερα η ερμηνεία της Armatura από αυτόν είναι αρκετά αξιόπιστες όπως θα δείτε γιατί είναι αυτές που χρειάζεται ένας στρατιώτης για να πολεμήσει σε παράταξη ή εκτός από αυτήν , χρησιμοποιώντας απλές κινήσεις που με πολύ εξάσκηση και χιλιάδες επαναλήψεις θα της αποκτήσει ο οπλίτης. Ο λόγος είναι γιατί ο Wallhausen ήταν επαγγελματίας στρατιώτης.

Μαχητικές τεχνικές των Ρωμαίων λεγεωναρίων σύμφωνα με τον Vegetius

(Φωτογραφίες από το βιβλίο Romanische Kriegskunst 1616 που εκδόθηκε στη Φρανκφούρτη)

Εικόνα 1

1

1.Μία τετράπλευρη ασπίδα.
2.Μια οβάλ κυκλική ασπίδα.
3.Μια κυκλική ασπίδα.
4.Κάρφωμα με το ξίφος.
5.Χτύπημα με το ξίφος.
6.Χτύπημα στο κεφάλι.
7.Χτύπημα στα πλευρά ή στα χέρια.
8.Χτύπημα στα πόδια.
9.Τρέξιμο και άλμα προς τον στύλο εκπαίδευσης.
10.Τελείωμα άλματος στον στύλο εκπαίδευσης.
11.Άλμα υπεκφυγης προς τα πίσω.
12.Δυο ξιφομάχοι προπονούνται μεταξύ τους με άρματα.
13.Πως μάχονται μεταξύ τους με μακριά χτυπήματα εξ επαφής ή με την ασπίδα ( πάνω και κάτω από την ασπίδα χτυπήματα ).
14.Πως κάνει άλμα ο ένας στον άλλον.
15.Πως χτυπάει ο ένας στον άλλον στον γλουτό.
16.Πώς πολεμάει ένας με βαριά άρματα κάποιον που φέρει ελαφριά άρματα.

(Δες την θέση στην ασπίδα όταν χτυπάς)

Υπάρχουν 5 ασκήσεις Ξιφασκιας.
1. A.Χτύπημα στο κεφάλι.
2. B.Χτύπημα στο πρόσωπο.
3. C.Χτύπημα στα πλευρά.
4. D.Χτύπημα στα πόδια. (Μηρούς και κνήμες).
5. E.Επίθεση με άλμα.
F.Άλμα προς τα πίσω.
G.Άλμα προς τον στύλο.

Εικόνα 2

2

Υπάρχουν δύο είδη Ξιφασκιας πάνω στον στύλο εκπαίδευσης.

  • A. Πρώτο είδος με το πλάγιο/μακρύ ξίφος.
  • B. Δεύτερο είδος με κοντό ξίφος ή μαχαίρι.

Το πρώτο είδος με το ξίφος έχει τριπλή μορφή.

  • C. Πρώτος ο ξιφισμος στο πρόσωπο.
  • D. Δεύτερος ο ξιφισμος κάτω από τις μασχάλες.
  • E. Τρίτος ο ξιφισμος χαμηλά στην κοιλιά προς τα πάνω.

 

Η δεύτερη μορφή με το μαχαίρι έχει και αυτή τρεις τρόπους.

  • F. Πρώτη στο πρόσωπο.
  • G. Δεύτερη στο λαιμό.
  • H. Τρίτη στην κοιλιά από κάτω προς τα πάνω.

 

Προτιμούνται ξιφισμοι διότι είναι πιο θανατηφόροι ενώ οι σπαθισμοι αφήνουν ακάλυπτο το δεξί χέρι και τα πλευρά.

  1. 1. Ξιφισμος με το ξίφος στο πρόσωπο.
  2. 2. Ξιφισμος κάτω από την μασχάλη.
  3. 3. Ξιφισμος στην κοιλιά από κάτω προς τα πάνω.
  4. 4. Με το μαχαίρι ξιφισμος στο πρόσωπο.
  5. 5. Ξιφισμος κάτω από την μασχάλη ή στον λαιμό.
  6. 6. Ξιφισμος στην κοιλιά από κάτω προς τα πάνω.
  7. 7. Πώς δύο εκτελούν ξιφισμο με ξίφος (από την υψηλή και την χαμηλή θέση φύλαξης).
  8. 8. Στην μέση.
  9. 9. Από κάτω προς τα πάνω.
  10. 10. Με το κοντό μέρος στο πρόσωπο.
  11. 11. Κάτω από τη μασχάλη ή στον λαιμό.
  12. 12. Από κάτω προς τα πάνω στη κοιλιά.

(Δες πως αμύνεται κάποιος σε κάθε περίπτωση με ασπίδα).

Imperial Byzantine diplomatic bodygards (Boukellarioi) – the might of the Empire in enemy lands.


Imperial Byzantine diplomatic bodygards (Boukellarioi) – the might of the Empire in enemy lands.

By Alexander Koev (M.A.), member of the Academy of Historical European Martia Arts “Leontes”

I dedicate my article as a Christmas gift for Leontes Academy.

1. Introduction

Byzantine Empire had to conduct an active foreign policy. It included sending diplomatic representatives to foreign lands, which already implied escorting them with most trained bodyguards in order to reach safely the location where diplomatic negotiations should take place. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)
Byzantium existed in highly violent and aggressive world. The travel was dangerous and it may end up lethally. Also, it was the right of the mighty and no compromisses could be reached easily. Thus, a mighty Byzantine warrior could prove a warlord or enemy king in a contest with his/her knight that Byzantium should be feared of and respect is necessary. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)
As a result, one can see from the aforementioned that Byzantium invested in knoweledge and learning both mental and physical. Byzantium was an amalgam of Greco-Roman culture and to follow the principles already placed by Ancient Greeks, spread by Alexander the Great, firmed by the Hellenic States, continued by the Romans and passed to Byzantium for protection was of great imprortance for the Empire. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)

2. What is Byzantium?

Byzantium, generally speaking, is the remainder of the Roman Empire’s provinces in the East. It can trace its history to 330 AD – the founding of Constantinople by Constantine the Great as the capital of the Roman Empire. Then, division of the Roman Empire to West and East in 395 AD. This established a new power in Europe for the next 1000 years and Byzantium ended in 1453 AD by the fall of Constantinople to the Ottomans. It was a center of culture in Europe and its turbulent history was marked by constant warfare where Byzantium managed to survived for a thousand years. Although Roman at the begining, the Greeks were the leading force of the Empire and Latin language was replaced by Greek. Its religion was Christianty and after the Great Schism in 1054 AD when Christianity split to Roman Catholic in the West and Orthodoxy in the East – Orthodox Christianity was the main faith of the Empire. However, Byzantium became very weakened after the Fourth Crusade took Constantinople in 1204 AD, which led to the fall of Byzantine Empire to the Ottomans. Its culture and heritage survive today by taking into account the Orthodox religion in various countries. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)

3. Display of Power

I would like to quote here an interesting article by Iver Neumann: “The diplomatic set-piece of having barbarians standing around the throne wearing their native gear (axes at the right shoulders for Vikings) and holding rods and swords belongs to domain of staging not covered by Longinus. But the effect striven for, usually successfully, was indeed a knock-out effect.” (Neumann: Sublime Dimpomacy, p. 6) Thus, Byzantium employed mercenaries and most probably Viking (so called the Varangian guard), who fought for Byzantium and protected its interests. This display of might was key to survival. Here, I would like to refer to the following quote in order to demonstrate further the use of bodyguards in Byzantium: “In addition to guards entrusted with the defense of the palace (Hetaireia), there were small units designed to protect the person of the emperor; when the Emperor traveled, the palatine somatophylakes guarded him.” (Oxford Encyclopedia, p.299) I would like to mention that it is important to know that these guards are often mercenaries from foreign lands as well as Byzantines. In order to supoort this claim, I would like to quote the following: “Bodyguards were often recruited from foreigners in West and East. Protection of the emperor was also assigned to some courtiers.” (Oxford Encyclopedia, p.299)
It is important to know that Byzantium’s guards might be placed not only to the Emperor, but his agents, especially generals (military) and ambassadors (diplomatic). Here, I will quote the following moments: “High ranking military officers and influential private individuals might also have bodyguards (sometimes called Boukellarioi).” (Oxford Encyclopedia, p.299) I strongly refer and argue that Byzantium assigned bodyguards to its agents, because interpreters and translators worked for the high ranking officials. Here, I quote, the following: “Ambassadors, who also collected intelligence, were assisted by a corps of interpreters” (Oxford Encyclopedia, p. 634-635). All this is logical as nowadays, it is normal for us to see vip persons using security for protection.
Skillful Byzantine warriors could take part in a knight tournament and prove Roman Catholic powers, for example, that Byzantium is strong and it is a true power. As a result, Byzantine guards should have been great fencers and skillful in armed and unarmed combat. As a proof that Byzantine knights were engaged at tournaments, I would like to point attention to Emperor Manuel Comnenus himself: “The Greek emperor, Manuel Comnenus, fought in person at the tournament held at Antioch, and by a single thrust of his lance unhorsed two French knights, whom he threw to the ground one upon the other.” (Deeping: Evening Entertainments, p. 321). Byzantine discipline and training was of greatest quality. Example of Byzantine power would have be a good victory in a tournament, which would give a bonus in diplomatic negotiations.
I would like to make clear who took decisions on foreign policy. The foreign policy was set by the Emperor or the Magister Officiorum (later Mesazon). (Oxford Encyclopedia, p. 634-635) Thus, foreign policy was the art of the intelligence agents of Byzantium. In order to avoid war – gifts, bribes, disinformation, assasinations could be freely used as nowadays (Sun Tzu: Art of War, Ch. XIII. THE USE OF SPIES). Of course, skillful people who are versed in combat were used to protect and argue in favor of Byzantine interests. Byzantium could do all this, because it was an Economic Powerhouse with adaptable economy. (Angeliki Laiolu: The Economic History of Byzantium, 73 page). As a result, employment of extra protection could never be a problem for Byzantium, if in rare cases unskilled Emperor was in charge. Byzantium had turbulent history and it even has continuation today in the face of Patriarchate of Constantinople. Although, of course, Byzantium was destroyed in 1453 AD. However, even when Constantinople fell, there were remnant territories, which had longer survival time as in case with Trabzon. Thus, Byzantium fascinates how it existed for more than 1000 years.
I periodically write these small articles for Leontes Academy and I mentioned a manuscript – Die Blume des Kampfes (“The Flower of Battle”), ca. 1428 A.D. in my previous article. It is attributed to the Italian master Fiore de’l Liberi. Thus, I would like to point out that many styles of armed combat were similar in European countries and a culture of physical training was very prominent in Medieval Europe. Many techniques can be discovered and reworked to fit Byzantine style, flavor and weapons nowadays. As a reuslt, Byzantine guardsmen used similar techniques described in Old manuscripts of Italian fencing masters.

4. Conclusion

In order to summarize the aforementioned, I would like to point out the main conclusions, which this article makes. Firstly, Byzantine guardsmen or bodyguards existed and were active in Byzantine foreign policy. Secondly, the Mesazon most probably indirectly assigned these guardsmen and they were ancient intelligence agents of Byzantium. Thirdly, they were highly trained locals or foreigners. And fourthly, old Italian manuscripts may hold a key to rediscovery of ancient Byzantine fencing techniques. In conclusion, this article provides a new window to further studies of Byzantine armed and unarmed combat techniques used by Byzantine most skillful knights.

5. Literature

Deeping, J.B.: Evening Entertainments. London: 1822.
de’l Liberi, F.: Die Blume des Kampfes (“The Flower of Battle”). Italy: ca. 1428.
Haldon, J.: Byzantium At War. Ospfey Publishing Ltd., Oxford, England.
Laiou, A. E.: The Economic History of Byzantium: From the Seventh Through the Fifteenth Century. Volume 1. Dumbarton Oaks, 2008.
Neumann, I.: Sublime Dimpomacy: Byzantine, Early Modern, Contemporary. Antwerp, 2005.
Oxford Dictionary of Byzantium. Ed.: Alice-Mary Talbot. 3 Vol.. New York/Oxford: Oxford University Press, 1991
Sun Tzu: The Art of War. Translated by L.Giles. London: Luzac, 1910.

 

Οι πολεμίστριες του τακτικού Βυζαντινού στρατού


Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή ξιφασκίας και εκπαιδευτή Παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Τα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει η λανθασμένη ιδέα ότι οι γυναίκες στα Βυζαντινά χρόνια δεν είχαν δικαιώματα και ζούσαν σε μια σκληρή ανδροκρατούμενη κοινωνία. Αυτό είναι εντελώς λάθος αφού η Βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν το μοναδικό μεσαιωνικό κράτος όπου κυβερνιόνταν από αυτοκράτειρες. Ενώ ήταν ένα Θεοκεντρικό (και όχι Θεοκρατικό ) κράτος που η γυναίκα είχε ιδιαίτερη θέση αν σκεφτούμε την Παναγία ως Υπερμαχώ Στρατηγό.

Νέες έρευνες μάλιστα έφεραν στο φως και άλλα στοιχεία όπου οι γυναίκες είχαν ενεργό ρόλο σε ένα πεδίο που για αιώνες θεωρούνταν αμιγώς αντρικό θέμα. Τον πόλεμο.

Βυζαντινή τοξότρια του 12ου με τουρμπάνι και καβαδιο

Στα περίφημα στρατηγικά εγχειρίδια των Βυζαντινών αυτοκρατόρων μας αναφέρουν μια συγκεκριμένη στρατιωτική ομάδα η οποία είχε ένα πολύ σημαντικό ρόλο στο στρατό. Αυτοί οι ειδικά εκπαιδευμένοι άνθρωποι είχαν τον ρόλο να διεισδύουν πίσω από τις γραμμές του εχθρού, να χαρτογραφούν, να κατασκοπεύουν και να μαζεύουν πληροφορίες από τον εχθρό και να τις μεταφέρουν με ασφάλεια στους ανώτατους αξιωματικούς τας αυτοκρατορίας (θα δούμε παρακάτω για αυτό). Παράλληλα κατά τα τακτικά εγχειρίδια πάντα, έπρεπε να είναι εκπαιδευμένοι και στη χρήση των όπλων αν έπρεπε να πολέμησαν για την ζωή τους. Οι Βυζαντινοί τους ονόμαζαν εξπλοράτορες. Η έκπληξη έρχεται από τον Θεοφάνη όπου αναφέρει ότι υπήρχαν και γυναίκες εξπλοράτορες. Εδώ θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η δουλειά του εξπλοράτορα ήταν υπερβολικά δύσκολη, αφού έπρεπε να διεισδύσει σε περιοχές πιθανός αχαρτογράφητες, να ξέρει τα ήθη και τα έθιμα καθώς και τη γλώσσα του λαού που είχε διαταχθεί να κατασκοπεύσει, παράλληλα έπρεπε να είναι γνώστης κάποιας πολεμικής μεθόδου για να προστατευτεί αν χρειαστεί, να γνωρίζει ιππασία, κολύμβηση αναρρίχηση καθώς και προσανατολισμό και αν τυχών αιχμαλωτιστεί να μην προδώσει την αυτοκρατορία. Δηλαδή να είναι έτοιμος να πεθάνει. Συνεπώς μιλάμε για ένα καλά εκπαιδευμένο στρατιώτη – κατάσκοπο- ανιχνευτή. Και αυτό το ρόλο τον είχαν συχνά και γυναίκες τη περίοδο του μεσαίωνα.

Βυζαντινή αξιωματικός. Ο βαθμός της φένινταν από το λευκό πέπλο στο κεφάλι της.
Βυζαντινή αξιωματικός. Ο βαθμός της φένινταν από το λευκό πέπλο στο κεφάλι της.

Αν πάμε τώρα στη Θεσσαλονίκη του 12ου αιώνα ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης μας δίνει μια πολύ σημαντική πληροφορία. Στο έργο του «Ιστορικόν της Αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Νορμανδών» στο οποίο έζησε τα φριχτά αυτά γεγονότα, αναφέρει ότι τη περίοδο αυτή ο διοικητής της Θεσσαλονίκης ο Δαυίδ Κομνηνός, στρατολόγησε ακόμα και τις γυναίκες για να πολεμήσουν ενάντια στους πολυάριθμους Νορμανδούς που αριθμούσαν γύρο στους 80.000 πολεμιστές. Οι γυναίκες έλαβαν την βασική στρατιωτική εκπαίδευση και είχαν το ρόλο να προστατεύουν τα τείχη της πόλης. Οι πιο πολλές ήταν τοξότες και σφαιντονίτες (ψιλοί) ή εκτόξευαν πέτρες από τις επάλξεις στους Νορμανδούς. Επειδή η επίθεση των Νορμανδών βρήκε τους Έλληνες του μεσαίωνα απροετοίμαστους, οι στρατολογημένες γυναίκες, που πολλές από αυτές έλαβαν τα όπλα εθελοντικά, έφτιαξαν και τον προστατευτικό εξοπλισμό μόνες τους. Κατασκεύασαν βαμβακερά τουρμπάνια επενδυμένα με μετάξι καθώς και καβάδια από χοντρό βαμβάκι ίδια με των στρατιωτών της αυτοκρατορίας. Η Θεσσαλονίκη μπορεί να αλώθηκε από τους Νορμανδούς, ωστόσο η γενναιότητα των υπερασπιστών ήταν αξιέπαινη τόσο των Γραικών όσο και των ξένων συμμάχων (εκτός των Γερμανών που στο τέλος πρόδωσαν την αυτοκρατορία και άνοιξαν τις πύλες στους Νορμανδούς) που πολέμησαν ενάντια στον εχθρό.

Εφόσον υπήρχαν γυναίκες κατάσκοποι, εξπλοράτορες και μερικές φορές πολεμίστριες σε μια κοινωνία όπου οι γυναίκες είχαν τους δικούς τους χώρους, υπήρχαν και αξιωματικοί οι οποίες ήταν γυναίκες. Αυτές επόπτευαν και διαβίβαζαν διαταγές στους κατώτερους ή ανάφεραν στους ανώτερους. Φορούσαν τα καθημερινά ενδύματα ωστόσο ο βαθμός ήταν διακριτός από ένα λευκό πέπλο που φορούσαν στο κεφάλι τους.

Όπως βλέπουμε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία του μεσαίωνα, ο μεσαιωνικός Ελληνισμός, είναι γεμάτος έκπληξης. Η έρευνα συνεχίζεται.

Ευχαριστώ τον κ. Νίκολας Πέτρου ιστορικό για τις πληροφορίες που έφερε στο φως με την ερεύνα του.

 

Βιβλιογραφία

  • ‘Ιστορικόν της Αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Νορμανδών’ του Ευστάθιου Θεσσαλονίκης
  • ‘Χρονογραφία’,του Θεοφάνη του Ομολογιτή
  • ‘Η Ιστορία των Σταυροφοριών’, του Στήβεν Ρανσιμάν
  • ‘Τακτικά’, του Λέοντος του Σοφού