“STRATIOTI”ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΠΟΛΕΜΙΣΤΕΣ-ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΗΣΣΟ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ


1b - AKADEMY LEONTES - INTERNET

Το νέο είδος πολέμου

Στα τέλη του 15ου αιώνα εισέρχονται στον ευρωπαϊκό τρόπο πολέμου δύο νέα στοιχεία: το πρώτο προέρχεται από το παρελθόν και πρόκειται για το πυκνό, δορυφόρο πεζικό που κινείται μαζικά ως συμπαγής φάλαγγα με εξέχοντες σε αυτό το είδος μάχης τους ορεσίβιους Ελβετούς. Το δεύτερο στοιχείο θα καθορίσει το μέλλον της στρατιωτικής τακτικής και είναι η χρήση της πυρίτιδας.
StratiotiΤο πεδίο στο οποίο θα δοκιμαστούν και θα εφαρμοστούν μαζικά αυτού του είδους οι νεωτερισμοί ήταν οι Ιταλικοί πόλεμοι μεταξύ των ετών 1494-1559 κατά τους οποίους οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Γαλλία, Αψβουργική Ισπανία, Βενετία) συγκρούστηκαν για τον έλεγχο των ιταλικών κρατιδίων. Η στρατιωτική φιλολογία θεωρεί αυτούς τους πολέμους και στρατούς ως τους πρώτους σύγχρονους της νεώτερης εποχής. Σε αυτό λοιπόν το πεδίο μάχης που σφυρηλατήθηκε το νέο είδος πολέμου έκαναν την εμφάνισή τους οι stratioti, οι πρώτοι Έλληνες μεταβυζαντινοί πολεμιστές.

Οι stratioti ήταν ελαφρύ ιππικό, μετεξέλιξη των στρατιωτών του υστεροβυζαντινού στρατού (στρατιώτης σήμαινε τον ελαφρό ιππέα), που υπηρετούσαν τους τελευταίους βυζαντινούς δεσπότες της Πελοποννήσου. Κατά την κατάληψη της Πελοποννήσου από τους Οθωμανούς αυτά τα μισθοφορικά σώματα χρησιμοποιήθηκαν από τους Βενετούς για να υπερασπίσουν τις κτήσεις τους στο Ναύπλιο, τη Μεθώνη, τη Κορώνη και τη Μονεμβασιά. Όταν ξέσπασαν οι ιταλικοί πόλεμοι οι Βενετοί μετέφεραν τα στρατεύματα αυτά στην Ιταλική χερσόνησο και επηρέασαν με την ιδιαίτερη μαχητική τους ικανότητα την εξέλιξη των στρατιωτικών σχηματισμών, συμβάλλοντας καίρια σ’ αυτό που οι στρατιωτικοί ιστορικοί ονομάζουν ως «αναβίωση της τακτικής του ιππικού».

Ο τρόπος πολέμου των stratioti στηρίζονταν στην ταχύτητα, την ευελιξία, τη τακτική της παρακολούθησης και παρενόχλησης, την αιφνιδιαστική επίθεση και καταδίωξη του εχθρού. Ήταν μία μέθοδος πολέμου που ανταποκρίνονταν στο βαλκανικό πολεμικό σκηνικό που επικρατούσε κατά τον 14ο και 15ο αιώνα.
Τα πολυάριθμα στρατεύματα των Οθωμανών μπορούσαν να αντιμετωπιστούν από τους χριστιανούς ηγεμόνες των Βαλκανίων μόνο με γρήγορες, τακτικές κινήσεις που ευνοούνταν από την ορεινή φυσιογνωμία της χερσονήσου του Αίμου. Το ελαφρύ ιππικό μπορούσε να αντεπεξέλθει άριστα σε αυτήν την αποστολή ενώ φαίνεται ότι οι χριστιανοί υιοθέτησαν και ορισμένα στοιχεία από τους Οθωμανούς, όπως τον ελαφρύ επιθετικό εξοπλισμό και εξάρτυση σε αντίθεση με τους σιδηρόφρακτους Ευρωπαίους ιππείς. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι δυτικές πηγές συχνά μπερδεύουν τους stratioti με το κατεξοχήν ελαφρό ιππικό των Οθωμανών, τους ακιντζήδες.
stratioti - 1Οι stratioti ήταν ντυμένοι με βαμβακερό επενδυτή που για τους επικεφαλής ήταν χρώματος πορφυρού με χρυσοκέντητη διακόσμηση. Στο κεφάλι φορούσαν σκούφο ή σπανιότερα κράνος, ενώ κάποιοι έφεραν ένα είδος θώρακα (panciera). Ο εξοπλισμός τους αποτελούνταν από μία μικρή στρογγυλή ασπίδα (scudo), ένα σπαθί τύπου schiavona VII, ένα κοντό δόρυ (το κατεξοχήν όπλο τους) με μία μικρή σημαία στο πάνω άκρο και ένα ρόπαλο (mazzocca) συχνά μεταλλικό. Τα άλογά τους ήταν μεγάλα, γρήγορα και ανθεκτικά στην κούραση και στις κακουχίες όπως άρμοζε στην πολεμική τους τακτική.
Επειδή συναντάμε τους stratioti στις πηγές αρκετά αργά, όταν ήδη έχουν γίνει γνωστοί στην Ευρώπη και έχουν αποκρυσταλλωθεί τα χαρακτηριστικά τους, είναι δύσκολο να εξακριβώσουμε τις επιρροές και την καταγωγή τους. Φαίνεται ότι τα στρατιωτικά στοιχεία των stratioti αποτελούν ένα μείγμα βυζαντινών, βαλκανικών, τουρκικών και λατινικών στρατιωτικών επιδράσεων που σφυρηλατήθηκε στις συνεχείς μάχες της εποχής. H εθνολογική τους προέλευση αποτελεί ένα άλλο  ζήτημα. Στις πηγές οι stratioti χαρακτηρίζονται  ως Έλληνες,  άλλοτε παρουσιάζονται ως ανομοιογενές σύνολο από Έλληνες,αλλά και Αλβανούς, Δαλματούς, Αρμένιους ακόμη και Τούρκους.
 Οι stratioti ζούσαν μέσα στην ελληνική παράδοση και δια μέσου αυτής εξέφρασαν τους πόθους των ελληνικών πληθυσμών για ελευθερία.
 Η καταγωγή των stratioti υπαγόρευσε την ιδιόμορφη στρατιωτική τους οργάνωση και πρακτική. Η μικρότερη μονάδα, η compagnia, αποτελούνταν από 25-50 ιππείς που συνδέονταν με συγγενικούς δεσμούς και είχαν επικεφαλής τον capo. Συνήθως η μεσαία μονάδα αριθμούσε 90-110 stratioti ( δηλαδή περίπου όσοι χώραγαν σε ένα επιβατικό πλοίο μαζί με τα άλογά τους) ενώ ένα μεγάλο εκστρατευτικό σώμα, όπως αυτό που μεταφέρθηκε από τους Βενετούς στην Ιταλία έφτανε τα χίλια περίπου άτομα. Τέλος οι φρουρές των κάστρων σε καιρό πολέμου αποτελούνταν από 5.000 stratioti. Κάθε capo μεταβίβαζε την αρχηγία στα παιδία του, ήταν δηλαδή κληρονομικό αξίωμα, αλλά δεν αποκλειόταν και η εκλογή μεταξύ των stratioti στους οποίους επικρατούσε έντονα το αίσθημα της ισότητας και της ανεξαρτησίας. Όταν το 1494, κατά τις διαπραγματεύσεις με τη βενετική γερουσία για τη μισθοδοσία τους, ο δόγης της Βενετίας έδωσε το χέρι του μόνο στον αρχηγό των stratioti Πέτρο Βουζύκη οι υπόλοιποι capi αρνήθηκαν να δεχτούν τους όρους της συνθήκης και διαμαρτυρήθηκαν ότι είναι όλοι ίσοι. Η Βενετία για να ικανοποιήσει τις φιλοδοξίες τους απένειμε σε αυτούς τον τίτλο του ιππότη. Μέσα στους όρους που έθεσαν οι τελευταίοι ήταν να πληρώνονται όχι ως μισθοφόροι με σταθερό ποσό αλλά ανάλογα με τον αριθμό των εχθρών που σκοτώνουν και αιχμαλωτίζουν. Δεύτερος όρος ήταν να υπηρετούν υπό Βενετό ευγενή και όχι άλλου ξένου αρχηγού («διότι έχουσιν όλως διάφορα έθιμα»).
stratioti - 2Οι αξίες της τιμής και της γενναιοφροσύνης που διέθεταν σε υψηλό βαθμό οι στρατιώτες τους καθιστούσαν εξαιρετικούς πολεμιστές αλλά και απείθαρχους. Λειτουργούσαν περισσότερο ως άτακτο σώμα ειδικών αποστολών παρά ως οργανικό τμήμα ενός πειθαρχημένου στρατιωτικού συνόλου. Έτσι οι stratioti κατηγορήθηκαν ότι κατά τη μάχη στο Φόρνοβο (1494) άφησαν τα εχθρικά γαλλικά στρατεύματα να ξεφύγουν επειδή οι stratioti προτίμησαν τη λαφυραγωγία από την εκδίωξη του εχθρού, πράξη που κόστισε τη νίκη στους Βενετούς. Οι stratioti διέθεταν τους δικούς τους κώδικες αξιών που τηρούσαν με άτεγκτη αυστηρότητα. μία από αυτές ήταν ο απόλυτος σεβασμός και η τήρηση των εθίμων, κυρίως αυτών που συνδέονταν με την ισότιμη διανομή των λαφύρων. Οι stratioti κατηγορήθηκαν επίσης από τους συγχρόνους τους για τη σκληρότητα και τα βάρβαρα έθιμά τους και κυρίως για την αποκοπή των κεφαλών του εχθρού προκειμένου να ανταμειφθούν από τους βενετούς αξιωματούχους (η τιμή είχε οριστεί σε ένα δουκάτο επί εκάστης εχθρικής κεφαλής). Η πρακτική αυτή όμως ήταν πολύ κοινή στους νομαδικούς πληθυσμούς της βαλκανικής καθώς είχε ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα και δεν συνδέεται με τη λογική της σκύλευσης του νεκρού αλλά με την επίτευξη του ιδανικού της τιμής του πολεμιστή-κυνηγού. Το κεφάλι του εχθρού αντιστοιχούσε στην ασπίδα του εχθρού των αρχαίων κλασικών χρόνων: απέδιδε στον στρατιώτη όχι μόνο υλικό όφελος αλλά και δόξα.
stratioti - 3Μία εξαιρετική εικόνα των stratioti μας δίνει ο βενετός χρονογράφος Marco Sanudo: «Οι Στρατιώται είναι Έλληνες, και φορούσι πλατείς επενδύτας και υψηλούς πίλους, τινές δε και θώρακας. Κρατούσι λόγχην εις την χείρα και ρόπαλον, εν δε τω πλευρώ κρεμώσι σπάθην. Τρέχουσιν ως πτηνοί, και μένουσιν απαύστως επί των ίππων των, οίτινες δεν τρώγουσι χόρτον ως οι ιταλικοί. Ειθισμένοι εις ληστείας συνεχώς δηούσι την Πελοπόννησον. Άριστος κατά των Τούρκων προμαχών, διοργανίζουσι κάλλιστα τας επιδρομάς και λεηλασίας, επιτίθενται εξ απροόπτου κατά του εχθρού, και είναι πιστοί εις τον κύριόν των. Δεν αιχμαλωτίζουσιν, αλλ’ αποκόπτουσι τας κεφαλάς, εφ’ εκάστης των οποίων λαμβάνουσιν εν δουκάτον κατά την συνήθειάν των. Τρώγουσιν ολίγον και ευχαριστούνται με το παρατυχόν, πολύ δ’ επιμελούνται τους ίππους των. Μέγας τούτων αριθμός κατοικούσιν εις τας χώρας της Αυθεντείας, την οποίαν προθύμως υπηρετούσι, διότι αριστεύοντες ονομάζονται ιππόται και λαμβάνουσι συντάξεις, μεταβιβαζομένας εις τους υιούς των» (Κ. Σάθας, Έλληνες Στρατιώται εν τη δύσει και αναγέννησις της ελληνικής τακτικής, Αθήνα 1885, σ. 161).
Έμβλημα stratiotiΕίναι γεγονός ότι οι stratioti είχαν ένα ιδιότυπο καθεστώς οργάνωσης και ανέπτυξαν μία ιδιαίτερη κουλτούρα. Οι αρχηγοί των στρατιωτών πίστευαν ότι συνέχιζαν τον αγώνα των βυζαντινών δεσποτών. Η Βενετία απένειμε σε αυτούς το παράσημο του Αγίου Μάρκου και τους έντυνε με χρυσοΰφαντες στολές όπως αυτές που φόραγαν οι βυζαντινοί αξιωματούχοι. Ο Μερκούριος Μπούας, ο πιο διάσημος ίσως στρατιώτης στην Ευρώπη, είχε ως λάβαρό του την αυτοκρατορική σημαία των Παλαιολόγων, ενώ οι stratioti ορμούσαν στις μάχες φωνάζοντας το όνομα του βυζαντινού στρατιωτικού αγίου: «Άγιε Γεώργιε, Άγιε Γεώργιε». Φρόντιζαν να χτίζουν και να γίνονται προστάτες ορθόδοξων εκκλησιών που βρίσκονταν σε καθολικά εδάφη όπως στην πόλη της Βενετίας και στην Νάπολη. Η πομπώδης εμφάνιση και η ξεχωριστή συμπεριφορά τους αποτυπώθηκε στη λογοτεχνία της εποχής που δημιούργησε τον τύπο του stratioti palikari, του γενναίου Έλληνα στρατιώτη που μας θυμίζει το Διγενή Ακρίτα, τον κατεξοχήν βυζαντινό ήρωα.
 
Από την Πελοπόννησο στην Ευρώπη Κατά τον πρώτο βενετοτουρκικό πόλεμο (1463-1479) οι stratioti αποδείχτηκαν το πιο αξιόμαχο σώμα του μισθοφορικού βενετικού στρατού, όχι όμως και το πιο έμπιστο καθώς δρούσε πολλές φορές αυτόνομα σύμφωνα με τις ανάγκες των «στρατιωτών».
Η στάση αυτή πρέπει να ερμηνευτεί μέσα από το πρίσμα της αναρχίας που επικρατούσε στην Πελοπόννησο εκείνη την εποχή. Οι Οθωμανοί λεηλατούσαν και κατέστρεφαν συστηματικά την ύπαιθρο ενώ οι Βενετοί δεν μπορούσαν ούτε να εκπληρώσουν τις οικονομικές τους υποσχέσεις προς τους stratioti ούτε να τηρήσουν την επισιτιστική τους πολιτική με αποτέλεσμα να ζουν οι «στρατιώτες» και οι οικογένειές τους διαρκώς υπό το φάσμα του λιμού, της αιχμαλωσίας και του θανάτου.
stratioti“Μερικές ειδήσεις για τη συμμετοχή τους σε διάφορες φάσεις των εχθροπραξιών προσφέρουν βενετικές πηγές, που αναφέρονται στις προαγωγές, συντάξεις και άλλες αμοιβές των ηγετών τους, όπως των Εμμανουήλ, Νικολάου και Μιχαήλ Ράλλη, του ομώνυμου Μιχαήλ Ράλλη-Ίση, των αδελφών Μάρκου- Επιφανείου και Κορκοδείλου Κλαδά, του Ματθαίου Σφραντζή, του Νικολάου Γρίτσα, του Ισαακίου Ράλλη-Λάσκαρι, των αδελφών Πέτρου, Αλεξίου και Γκίνη Μπούα, των αδελφών Γεωργίου, Ιωάννου και Νικολαόυ Μενάγια, του Μιχαήλ Ράλλη-Δρίμη, του Γεωργίου και Νικολάου Παγωμένου, του Νικολάου Μπόχαλη και των αδελφών του, του Πελλεγρίνου Μποζίκη, του Ισαακίου Ρένεση, του Ιωάννη Γαβαλά, πλειάδος στρατιωτικών με το (γνήσιο ή πλαστό) επώνυμο των Παλαιολόγων κ.α.”
 “Για τους Έλληνες η λήξη του πολέμου έκλεισε μια δεκαπενταετή περίοδο γεμάτη σφαγές, αιχμαλωσίες και καταστροφές. Σε ορισμένες περιοχές ο πληθυσμός αραίωσε, άλλοτε εξ αιτίας των σφαγών και του λοιμού, άλλοτε εξαιτίας των ομαδικών εκπατρισμών, από τους οποίους αρκετοί έγιναν χωρίς την θέληση των κατοίκων. [.] όπως κυρίως η μετανάστευση πολλών οικογενειών Πελοποννησίων «στρατιωτών» προς τα Επτάνησα, προπάντων προς τη Ζάκυνθο (1464, 1485 κ.ε.), την Κύπρο (1473-1474), την Κρήτη (1479), την Ιστρία και Δαλματία (μετά το 1479) και την ίδια τη Βενετία (από το 1479 κ.ε.)”
“Η έξοδος αυτή των Ελλήνων από τις πατρογονικές τους εστίες της Πελοποννήσου έγινε με την ενθάρρυνση των Βενετών, οι οποίοι επεδίωκαν ταυτόχρονα πολλαπλά ωφελήματα: να ενισχύσουν από τη μια μεριά τις φρουρές τους στις νέες κτήσεις της Γαληνοτάτης., να πυκνώσουν τις στρατιωτικές τους δυνάμεις στις ευπαθείς βάσεις τους στη Δαλματία και Ιστρία, να εξασφαλίσουν δυνάμεις πεζικού εν όψει κρίσεων στην Terra Ferma εξ αιτίας του πολέμου της Φερράρας, να αποδυναμώσουν, τέλος, τα στοιχεία εκείνα του ελληνικού πληθυσμού, τα οποία με την τακτική τους και την αντιτουρκική τους παράδοση εμπόδιζαν την ομαλή επιστροφή στην ομαλότητα και υπονόμευαν γενικά την αποκατάσταση ειρηνικών σχέσεων με τους οθωμανούς. ”   (Ι. Χασιώτης, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ι΄, σ. 265, 275)
Η σημασία των statioti για την αντιμετώπιση των Οθωμανών έγινε αντιληπτή από τους Βενετούς κατά τη διάρκεια των τουρκικών επιδρομών στο Φρίουλι στη Βόρεια Ιταλία το 1472. Το στράτευμα των Τούρκων αποτελούνταν από ακιντζήδες με επικεφαλής τον Χασάν μπέη. Ο Βενετοί στρατολόγησαν Ιταλούς μισθοφόρους και πεζικάριους από τη βενετική ενδοχώρα (Terra ferma). Οι πεζικάριοι όμως δεν ήταν επαγγελματίες στρατιώτες αλλά χωρικοί που ήταν επιφορτισμένοι με τη φύλαξη των κάστρων των περιφερειών τους, ένα είδος εθνοφυλακής που δεν είχε καμία πείρα από πολεμικές συγκρούσεις με τους Οθωμανούς, το ίδιο εξάλλου συνέβαινε και με τα έφιππα μισθοφορικά τμήματα των Ιταλών. Ο βενετικός στρατός ηττήθηκε κατά κράτος.

ΒενετοίΤο 1477 οι Βενετοί κατάλαβαν ότι ο ιταλικός τρόπος πολέμου δεν είχε αποτέλεσμα απέναντι στους Οθωμανούς και αποφάσισαν να πολεμήσουν τους Τούρκους με τα ίδια όπλα: μικρές, αιφνιδιαστικές επιθέσεις, συνεχείς παρενοχλήσεις, προσποιητές υποχωρήσεις, καταιγιστικά χτυπήματα. Τον Απρίλιο του 1477 τα ιταλικά στρατεύματα αντικαταστάθηκαν από Έλληνες «στρατιώτες» και τοξότες από τη Σερβία. Καθώς το βάρος των επιχειρήσεων σήκωσαν κυρίως οι stratioti (προερχόμενοι από τη Ζάκυνθο, το Δυρράχιο και την Πελοπόννησο), η τακτική αυτή γνώρισε απόλυτη επιτυχία. Οι Οθωμανοί δεν προσπάθησαν άλλη φορά να εισβάλλουν στη Δύση από αυτό το σημείο.Το αξιόμαχο των stratioti έπεισε τους Βενετούς αλλά και τους υπόλοιπους δυτικούς ηγεμόνες να τους χρησιμοποιήσουν και στους άλλους πολέμους στην Ιταλική χερσόνησο. Έτσι τον Μάιο του 1482, 300 «στρατιώτες» ξεκίνησαν από το Ναύπλιο για τη Φερράρα με αρχηγό τον Ιωάννη Παλαιολόγο. Την ίδια στιγμή ο Βασιλιάς της Ισπανίας προσλαμβάνει άλλους 600 stratioti για να πολεμήσουν στην Απουλία και Καλαβρία. Η παρουσία των Ελλήνων έφιππων λογχοφόρων στην Ιταλία έκανε τρομερή εντύπωση στους σύγχρονους παρατηρητές. Ο ιστορικός M. Sanudo περιγράφει ως εξής την άφιξη των stratioti στην Βενετία: «Εκ Ναυπάκτου κατέπλευσαν εννενήκοντα Στρατιώται μετά των βαρβαρικών ίππων των, και αποβιβασθέντες εν Λίδω, την επιούσαν εξετέλεσαν παρέλασιν αποδείξασαν τον ταχύτατον δρόμον των εις τους συρρεύσαντας αναριθμήτους πατρικίους και πλήθη του λαού [.]. Οι Στρατιώται ονομαζόμενοι υπό των λατίνων Ηπειρώται, Τούρκοι, Έλληνες και Αλβανοί, είναι άνδρες καρτερόθυμοι και πρόθυμοι εις πάντα κίνδυνον. Φύσει άρπαγες και των λεηλασιών φίλοι καταστρέφουσι την χώραν διά των επιδρομών και φονεύουσι τους ανθρώπους προς ουδέν θεωρούντες τον θάνατον» (Σάθας, ο.π., σ. 155-156)

Κάρολος Η'Ωστόσο η πανευρωπαϊκή φήμη των «στρατιωτών» οφείλεται στη συμμετοχή τους στους ιταλικούς πολέμους των ετών 1494-1559 που ξεκίνησαν με την εισβολή του Γάλλου βασιλιά Καρόλου Η΄ στην βόρεια Ιταλία. Σε αυτούς τους πολέμους που έλαβαν μέρος στρατοί από όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρώπης (Γάλλοι, Ισπανοί, Ελβετοί, Γερμανοί) οι Έλληνες «στρατιώτες» απέδειξαν τη σημασία του ελαφρού ιππικού. Όπως αναφέρει ο Pierre Brantome de Bourdeilles: «ούτοι οι Στρατιώται μας εδίδαξαν τον διοργανισμόν του ελαφρού ιππικού το οποίον πρότερον ήκιστα ετιμάτο εν Γαλλία και εστερείτο πάσης τάξεως» (Σάθας, ο.π., σ. 183). Μέχρι τότε το ελαφρύ ιππικό είχε μόνο βοηθητικό ρόλο στη μάχη. Το κύριο σώμα που έπαιρνε τις νίκες ήταν το δορυφόρο πεζικό. Στους ιταλικούς πολέμους όμως οι stratioti κατάφεραν να νικήσουν τους Γάλλους και τους διάσημους Ελβετούς πεζικάριους χωρίς τη βοήθεια του φίλιου πεζικού, (μάχη της Νοβάρα το 1496), «πράγμα ανήκουστον», όπως το χαρακτηρίζουν οι πηγές της εποχής. Οι «στρατιώτες» έκτοτε προκαλούσαν τρόμο στους εχθρούς ενώ ο Γάλλος βασιλιάς θέλησε να στελεχώσει τον στρατό του με τέτοιους ιππείς. Έτσι το 1498 ο Λουδοβίκος ΙΒ΄ ζήτησε από τον Μερκούριο Μπούα να υπηρετήσει στο γαλλικό στρατό, ενώ το 1503, μετά τη μάχη του Γαρηλιανού ονομάσθηκε κόμης και αρχηγός του ελαφρού ιππικού. Ο ίδιος τιμήθηκε από τον αυτοκράτορα Μαξιμιλιανό με τον τίτλο του στρατηγού και του κόμη του Ιλάζ και του Σοάβε.Από το όνομα των Ελλήνων ιππέων πήρε το όνομά του και το γαλλικό ελαφρύ ιππικό: estradiot. Τη διαδικασία ενσωμάτωσης αυτού του σώματος στον γαλλικό στρατό περιέγραψε ο πρώτος Έλληνας ιστορικός που ασχολήθηκε επιμελώς με το ζήτημα των stratioti Κωνσταντίνος Σάθας:

“Οι «Στρατιώται» δεν εχρησίμευσαν εις διοργανισμόν μόνου του ελαφρού ιππικού αλλά και των βαρέων ιππέων και αυτού του τιμωριωτικού στρατού. Κατά την εν έτει 1534 συγγραφείσαν Discipline militaire του Bellay, έκαστος Γάλλος τιμαριούχος ώφειλεν από ηλικίας δεκαεπτά ετών να υπηρετήση επί έξ μέχρις εννέα ετών εις τας τρείς σχολάς του ελαφρού ιππικού, τας λεγομένας των τουφεκοφόρων, των Στρατιωτών και των ελαφρών ιππέων, ίνα μάθη όλην την επιστήμην και καταρτισθή άξιος του ονόματος πολεμιστής.”  (Σάθας, ο.π., σ. 234)
Μιχαήλ Μάρουλος Ταρχανιώτης
Μετά τη δεκαετία του 1530, με την ευρεία διάδοση του αρκεβουζιοφόρου πεζικού (ισπανικής εμπνεύσεως) η σημασία των stratioti μειώνεται. Εξάλλου διασκορπισμένοι στις διάφορες γωνίες της Ευρώπης σταδιακά οι Έλληνες πολεμιστές αφομοιώνονται πολιτισμικά μέσω της μακράς διαμονής σε ξένους τόπους. Χαρακτηριστικό των αισθημάτων των stratioti είναι το ποίημα του «στρατιώτη» και λογίου Μιχαήλ Μάρουλου Ταρχανιώτη:
 
Σωριάστηκε συθέμελα και σπίτι και πατρίδα
Και να, και σε, γλυκέ αδελφέ, ο Χάρος μου σε πήρε
Και άγουρο σε έστειλε στ’ ανήλιαγα παλάτια.
Αλοιά, κακόμοιρο παιδί, ποια τύχη μου σε πήρε;
Σε ποιόν αφίνεις, φεύγοντας, τα’ αραχνιασμένο σπίτι;
Πρώτη η πατρίδα, ύστερα συ, μου τάραξες τα στήθια.
Μαζί σου όλα τάθαψα και πόθους μου κ’ ελπίδες,
Όλα μαζί στο σκοτεινό το μνήμα, που σε κρύβει
.
(Χρύσα Μαλτέζου, Stradioti. Οι προστάτες των συνόρων, Αθήνα 2003, πηγή army.gr

The art of swordsmanship in the Eastern Roman Empire at 14th-15th centuries


1b - AKADEMY LEONTES - INTERNET

The art of swordsmanship in the Eastern Roman Empire at 14th-15th centuries

Fresco of 15th century of St. Theodore bearing a long sword. The fresco exists at the Monastery of St. Michael the Panormitis at Simy Island.

By Andrea Baduin from his book ‘The offensive weapons of Byzantines at the period 1204-1453

With interventions on the martial arts from George E. Georgas


The fight manuals of the 14th and 15th centuries which written from the German fencing masters but also the Arabian fight books of 12th century were very useful for the research. Also used for the research, the Byzantine archives of the diplomatic relationships between the Romania (Byzantine Empire) and the Western kingdoms.

From all of those books, manuals, archives, imperial military manuals, German fight books, Italian fight books, pumped a huge amount of information about the weapons were used at those centuries in Balkans and the East Mediterranean sea but also how they used them.

The melee weapons of the Byzantines at the 14th-15th centuries were many. However the charming art of the sword has a special place at the heart of the Greeks, from the Homer epic poem until the modern history of Greece and we speak about them.
The types of swords

There are too many types of swords, which in the passage of time and according the scheme and the use for which they were intended, there were took many names. However divided in two broad groups:

The type of xifos

St.Theodoros of Tyros who slay the dragon. Holy icon of 15th century. Byzantine museum of Athens.

These types of sword group are straight and long with two edges along the blade and with acute or obtuse edge. They have handles that finish in a sphere, which serves to balance the weight of the sword, and blades typically have a rib (fuller) to the longitudinal shaft which ensures their greater lightness and resistance to impact.In the handle mounting point with the blade is the guard / hand guard,a crossbar with two arm bars to protect hand . Those type of swords can be used for strikes, cuts and thrust attacks.

The saber type

They are wide and curved (like sickle) unilateral edged blade and a handle asymmetrical, without sphere, often sharp curves towards the side of the blade. Sometimes the back ( non- sharp side) of the blade widens the last third and forms an edge, called zelman (jelman). The sword is the standard weapon of the cavalry and used for receding cuts and strikes. Among the many variations of these basic types, mention two :At first the rapier , a long blade sword with a thin lancet (in some cases up quadrangular cross-section ) blade and often without guard . Then the pallash, an ancestor of the saber with fine and straight -edged blade unilateral and symmetrical and straight handle, like that of the xifos , but without the sphere. In the West a sword with the same characteristics were known as falcione (falchion).

Μartyrdom of St. Dimitrios-unkown icon maker of Chantakas Crete,15th century

Other types

The authors of the Palaeologue dynasty era use a wide variety of names to identify swords, starting from fasganon (φάσγανον), aor( ἄορ) and xifos(ξίφος) names that already found in Homer to pass to akinakis (ἀκινάκης)of Herodotus and the machaira (μάχαιρα) and the romphaia (ῥομφαία),very common names in the Old and New Testament and often cadets in religious or non- text content . Even though these terms were originally used to identify specific types of weapons , the secretariat mainly used arbitrarily and often considered synonymous.Also exist a mysterious type of sword named, sword staff. They can only make assumptions about the shape of the sword staff which was at the saddle of Digenis Acritas, maybe it was a type of lance or even a rapier. Watching a weapon of this type is saved at the War Museum in Constantinople can anyone observe that the complete absence of guard give an idea of how can was the sword staff.

The rapier that exist in War Museum of Constantinople

The German weapons

St. Dimitrios from the monastery of Helandareon.The icon made at 14th century. Look at the sword it has a type R pommel is shown affixed to the end of a hand and half or two handed sword of the later Medieval period.

 During the last centuries of Byzantium, saved several samples sword of 14th and 15th century , bearing the symbol of the wolf engraved on the blade. This emblem – proof of origin from a region of Germany which produces high quality weapons Also used on swords local production after presented as genuine. On the basis of manuscripts and Holy icons information , shows that the average length of the handles between 10 and 15 cm , including sphere and the bumper . With rare exceptions, do not appear in the iconography handles to grip with both hands and it shows that the Byzantineswords intended essentially for cavalcade use, in which one arm should always be available to hold the reins. In order to stay the hand free to hold the bow or spear , swords could be hanging from the wrist thanks to a leash held by a ring suspension .

Byzantine sword, the warrior use it with two hands

Holy icon of St. George in Serbian monastery. The Serbians fought  with the same way with Byzantines.

The curved sword (the saber)

From the 13th century and the following appears in Byzantine iconography with increasing frequency a type of sword characterized by curved blade with a single edge length of 70 cm to a measure, which came from the Central Asian region . The saber was a weapon designed for horseback battle, and used for oblique cutting blows. The existence of a single edged allow the strengthening of the back of the weapon , to achieve stronger blows. In some cases , the upper edge of the ridge forms a second ridge , called zelman (jelman), thanks to which the tip of the blade could be used in both directions .

In Byzantine literature , the most accurate description of a sword is in his Chalkokondyli , which compares the modern weapons of central Europe with those of the Turks , Italians and Greeks.notes that , while the Germans and Hungarians used straight and sharp swords (the long swords) for thrusting attacks, Turks took advantage of the immense (καταφορά) power of flagrant strokes with unilateral edged swords for causing deep wounds.

Whenever we have further proof from the hand of Chalkokondylis, that Lichtenauer’s system had the basic aggressive start the thrusting attacks. Read what Chalkokondylis wrote:

‘…ξίφει Παιονικῷ βληθεὶς κατὰ τὸ στῆθος, δορατείῳ τραύματι. τὰ γὰρ Παιονικὰ ξίφη σχεδόν τι δή, καὶ τὰ τῆς Γερμανίας ἁπάσης, ἐληλαμένα τυγχάνει ἐπὶ μήκιστον καὶ ὀξέα, οὐ μέντοι τοιαῦτα οἷα καταίροντας κόπτειν ὅτι καὶ ἄξια λόγου, ὡς τὰ βαρβαρικὰ καὶ Ἰταλικά. τὰ μὲν βαρβαρικὰ τοιαῦτα (Τούρκων δέ ἐστι ταῦτα), βάρος ἴσχοντα πάμμεγα καὶ ἐφ΄ ἑνὶ ἔχοντα τὴν τομὴν, καταβαίνουσί γε μάλιστα δὴ πάντων τῶν ξιφῶν ὧν ἡμεῖς ἴσμεν δεύτερα δὲ τούτων τὰ Ἰταλικά, Ἑλληνικά ποτε γενόμενα. τὰ δὲ Γερμανικὰ καὶ Παιονικὰ μακρὰ μέν εἰσι καὶ στρογγύλα, τετράγωνα, τὴν τομὴν ὀξέα, ἐς ὀξὺ δὲ πάνυ λήγοντα δόρατος ἐπιφέρουσι τομήν, τοῦ ἐφ΄ ἵππου κατεπερείδοντος αὐτὸ ὡς ἐς τὸ τοῦ δόρατος σχῆμα.’
Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, Ἀποδείξεις ἱστοριῶν, σ. 334. 12-22. σ. 335. 1-2
At the same time an Italian observer notes that the swords of the Turks were not suitable for thrusting attacks :
‘…gladios magnos non sine mucronibus
quoque, quibus tamen cessim potius et aptius quam punctim petere hostem possint aut soleant, gladiosque item minores habilesque et ad quotidianos usus.’
Lampo Birago, Strategicon adversum Turcos, σ. 696. 168

Chalkokondylis also believed that the sabers used in the old times at Byzantium. But from iconography , however, it seems clear that until the mid-14th century , the most popular swords in the Empire were the two straight edges . An Italian text of 1455 states that the curved swords (semitaras) was known to the Greeks by the name spatas.

We also know that the «stradiotti» – direct heirs of the military Byzantine tradition – who was in the service of the Venetians in the late 15th century in Italy , using also «scemitarre» very strong edge .Their oplomachia survived and adopted within the European fight schools and (especially in German school) who assimilated the techniques of curved swords in the form of dussack.

Romios mercenary ‘stratioti’

Many Romioi (Ρωμιοί – Greco Romans) mercenaries except that they served the Italian city-states , also served the German emperors , while one of them the Matthew Spanoudis became count and a knight of the Holy Roman German Empire. The title is given from the emperor himself, Frederick the third . This was surprising since the Greek mercenary was Christian Orthodox and not Catholic !

Mercurios Boua’s coat of arms

He was not the only one. Mercurios Bua has his own coat of arms which given from the German emperor himself Maximilian the first at 1510 for his military services. Understandably we can assume that the Greek oplomachia passed to the army of the imperial Germans.

Crocodeilos Kladas coat  of arms

The same influence was having also the Italians since mostly of those Greeks mercenaries served the Italians. Such as the Crocodeilos Kladas that he fought on the side of the Venetians against the Ottomans . In 1408 became a Knight of Venice and later emigrated to Kefalonia island , while his family and his warriors constantly fighting the Ottomans for another 100 years.   All these warlords had a special place in the West. They had a strong army and their war art was highly respected by all.Therefore it would be short-sighted and sterile , to say that the art of war that they did, who was none other than the Byzantine martial art of the Acrites (border wardens) who survived through the centuries , not affected the Italian and German martial art.

The Use

Whatever form they had swords could be used in various ways .Theodore Paleologos counts among the most important weapons and recommends the use of both a long sword and a smaller type of sword and a dagger. Theodor Palaiologos had great influence from the Italian knights.
Although the Latins doubted the abilities of the Byzantines in the battle with the sword , but in the Byzantine chivalric novels there is a wealth of data on the techniques of swordsmanship .

For example :

‘…πρὸς οὓς συντόμως τὴν ἐμὴν ἀνθυποστρέψας σπάθην,/ τὰ κοντάρια ἔτεμον παρευθὺς ἀμφοτέρων.’
Διγενὴς Ἀκρίτης (Grottaferrata), σ. 200. 6, 633-634

Και αλλού: ‘…σπαθέαν μίαν μὲ ἔδωκεν εἰς τὸ χεροσκουτάριν/ καὶ ἦτον ὁ γέρων δυνατὸς καὶ τὸ ἄρμαν του καινούργιον/ καὶ μοναχὸν τὸ κράτημαν [μ’] ἀπόμεινε εἰς τὸ χέριν·/ τοῦ σκουταρίου τσακίσματα ἔπεσαν ἔμπροσθέν μου.’
Διγενὴς Ἀκρίτης (Escorial), σ. 48. 1248-1251

In the above passage is obvious to use the buckler shield called χεροσκουτάριν.

…καὶ ἐκεῖνος μὲ ἐπέβλεπεν, ἵνα σπαθέαν μὲ δώση,/ καὶ ἐξηστρεφτὴν τοῦ ἔδωσα ἀπάνω εἰς τὸν βραχίοναν/ καὶ τὸ σπαθίν του ἐξέπεσεν κ’ ἡ χείρα του ἐκρεμάστην.’
Ό.π., σ. 48. 1270-1272

…τὸ σπαθίν του ἐγλήγορα σύρνει ἐκ τὸ θηκάριν./ Μὲ τὸ μαντὶν ἐστόλισε τὸν ζερβόν του βραχιόνα,/ γυμνὸν ἐκράτει τὸ σπαθὶν καὶ πρὸς αὐτοὺς ἐκτρέχει.’
Ὁ πόλεμος τῆς Τρωάδος, σ. 520. 10014/10016 (The last verse is a direct translation of the French original).

Archangel Michael
Moreover , the rigor with which represented swords in Byzantine art in itself demonstrates the interest that existed for these weapons . In some representations , for example , the manner illustrated in which the fingers are positioned above the hand guard: This detail shows that the artist knew that a portion of the blade lacked edge . This region near the handle , which the international terminology called ricasso, served to be kept firmly on the weapon during the battle .

The emperor’s sword wandered in the procession of the coronation , was a symbol of imperial power and always stood beside the King , who accepted foreign ambassadors with this hand .The sword was also the symbol of the judiciary and for this reason appears in many action scenes behind Herod and Pilate .

The oath on his sword was considered sacred to the inauguration of four judges, Emperor Andronikos III ordered to carry the Gospel and the imperial sword .Sources mention extremely sharp swords , which sometimes seems to have almost supernatural capabilities.

In his Nestor Iskander for the conquest of Constantinople chronicle, he gives a lot of shock descriptions of a sword which able to cut in two peaces the rivals .For example , General Rangavis cuts in both a Turk from shoulders to bottom with a sword. Nestor Iskander, Povest ‘o Tsar’grade, p. 55 , no. 39 .

Tell me therefore another way of performing such a hit , but one diagonal stroke that the German terminology is called ‘ strike of Wrath ‘and in older literature called ‘ hitting of the father ‘. And yes it is the Zornhau! Or with a strike form above (oberhau) which in holy icons and in manuscripts the creators give the potential guard to execute this powerful strike.

According to the same source , Constantinos Palaiologos the last emperor of medieval Greeks, kills himself over 600 Ottoman Turks during the last battle near Golden Gate before he fell with all his Varagians guards (they were English knights) and his personal palace warriors . Ibid , p . 87 , no. 77 .

So easily you can see what equipment had the Byzantines in the dusk of the Empire, heavy armors of German or Italian types and also similar offensive equipment (long swords, rapiers, etc) . Why was something different, our (Byzantine) martial art ?


George E. Georgas is the founder of the Hellenic Academy of Historical European Martial Arts ‘Leontes’. He is certificated fencing instructor of the Hellenic Fencing Federation and also national referee of the Hellenic Fencing Federation at the epee. He is instructor of Meyer Freifechter Guild with the rank of Fecther and he is the Guild Unterhauptman for Greece. He is also member of Learn Sword Fight (Gladiatores). He is in the Administration Council of the ‘Pammachon’. He is also instructor of weapon fighting of the Association of Historical studies ‘KORYVANTES’. He is studying the ancient Greek and Byzantine warfare, such as the use of rompaia, spathion and paramirion types of swords and other weapons such as the spear. He is also give stage fighting lessons to the theatrical team ‘The Blue Rose.’

1a - AKADEMY LEONTES - INTERNET