Βιολογικός πόλεμος στο Βυζάντιο. Οι μέλισσες


Η λέξη ‘βόμβα’ προέρχεται από τον βόμβο των μελισσών

 πιθανότατα, αυτά τα έντομα χρησίμευαν ως ζωντανές βόμβες, εξ ου και η λέξη!

 

 

Αρχαία πήλινη κυψέλη

 

 

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 23 (2013)

 

Σοφία Γερμανίδου

 

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΜΙΑ ΜΟΡΦΗ «ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ» ΠΟΛΕΜΟΥ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

 

(αποσπάσματα – επιλογή: Δημήτρης Σκουρτέλης)

 

Η μετατροπή των έμβιων όντων της Φύσης σε καθοδηγούμενα πολεμικά μέσα δεν αποτέλεσε ασφαλώς ανακάλυψη του Μεσαίωνα, αλλά επινόηση χρόνων πολύ προγενέστερων -αντίθετα από ό, τι πιστεύεται ευρέως. […]

 

Η εκμετάλλευση των φυσικών δυνάμεων των ζώων μπορεί να μην εξασφάλιζε το άμεσο αποτέλεσμα των καθιερωμένων πολεμικών τακτικών, αλλά μεγιστοποιούσε τα δεινά του αντιπάλου πολύ περισσότερο από τις συμβατικές μεθόδους τόσο στο επίπεδο της σωματικής καταπόνησης όσο, κυρίως, της ad hoc κάμψης του ηθικού και της ψυχολογικής επιβάρυνσης.

 

Ζώα κάθε κατηγορίας, από ελέφαντες μέχρι φίδια, αξιοποιήθηκαν για την εξόντωση του εχθρού, ενώ τα ιοβόλα έντομα, ειδικότερα οι μέλισσες στις οποίες επικεντρώνεται και η παρούσα μελέτη, επιστρατεύθηκαν επίσης με διάφορα τεχνάσματα. Οι γνώσεις μας, ωστόσο, παραμένουν ανεπαρκείς σχετικά με αυτόν τον ιδιόρρυθμο τρόπο πολέμου. Οι πηγές, ανεξαρτήτως εποχής και θρησκευτικών πεποιθήσεων, είναι φειδωλές και μάλλον αποδοκιμαστικές έως δυσφημιστικές όσον αφορά ανάλογες περιγραφές. Προφανώς, λόγω των ηθικών διλημμάτων, αλλά και του φόβου αντεκδίκησης με ανάλογες μεθόδους, κανένα στρατόπεδο δεν θα ήθελε να οικειοποιηθεί τη χρήση βιολογικών όπλων, στρατηγική που έχει αποδειχθεί επίκαιρη και διαχρονικά εφαρμοζόμενη μέχρι και σήμερα. […]

 

Σμάρι μελισσών σε άγρια κατάσταση

 

 

Αποικίες σμηνών πρέπει να είχαν χρησιμοποιηθεί ως «βλήματα» ήδη από τη Νεολιθική εποχή εναντίον αντίπαλων ομάδων. Οι αρχαιότερες, εντούτοις, καταγραφές αποτελεσματικής στρατιωτικής χρήσης ιοβόλων εντόμων βρίσκονται σε περιγραφές της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς όμως να είναι δυνατή η ιστορική επιβεβαίωσή τους.

 

Η πραγματική χρήση των μελισσών σε πολεμικές συγκρούσεις ανιχνεύεται για πρώτη φορά σε επεισόδια ρωμαϊκών εκστρατειών. […] Στα μέσα περίπου του 4ου αι. π.Χ. ο Αινείας ο Τακτικός συμβουλεύει τους αμυνόμενους πολιορκούμενης πόλης να εξαπολύουν σφήκες και μέλισσες στις σήραγγες κάτω από τα τείχη για να αιφνιδιάσουν τους αντιπάλους τους. Σύμφωνα με τον Αππιανό, η ίδια τακτική εφαρμόστηκε εναντίον των Ρωμαίων το 72 μ.Χ. από τον βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη. Κατά την πολιορκία της Θεμίσκυρας, πόλης κοντά στη Σαμψούντα, οι αμυνόμενοι εξαπέλυσαν σμήνη μελισσών, όπως και άλλα άγρια ζώα, μέσα στις σήραγγες τις οποίες είχαν σκάψει οι στρατιώτες του ρωμαίου στρατηγού Λικινίου Λούκουλλου για την υπονόμευση των τειχών.

 

Η τακτική της απελευθέρωσης σμηνών σε περιορισμένο χώρο που συνηθιζόταν κατά τη ρωμαϊκή εποχή αντικαταστάθηκε στον Μεσαίωνα με την εκσφενδόνιση κυψελών σε αντίπαλο στρατόπεδο ή πολιορκούμενο φρούριο και εξελίχθηκε με τη χρήση μηχανών εκτόξευσης. Το τέχνασμα απέβη δημοφιλές στη μεσαιωνική Δύση και έχει διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο τόσο σε πραγματικά γεγονότα όσο και σε θρύλους. […]

 

Στις βυζαντινές πηγές η πολεμική χρήση ιοβόλων εντόμων και των εστιών τους, ενδεχομένως των μελισσών και των κυψελών, απαντά σε χωρία στρατιωτικών εγχειριδίων, ακολουθώντας την παράδοση αντίστοιχων ρωμαϊκών πραγματειών. Μια από τις πλέον χαρακτηριστικές αναφορές περιλαμβάνεται στα Τακτικά και τα Ναυμαχικά του αυτοκράτορα Λέοντα Στ΄ του Σοφού. Εκτός από τα «θηρία» τα οποία κλείνονται σε «χύτρες» και ρίπτονται στα εχθρικά πλοία, όπως φίδια, σαύρες, σκορπιοί, εκτοξεύονται και όμοια τούτων ιοβόλα· ών συντριβομένων τα θηρία δάκνουσι καὶ συμφθείρουσι διά τοῦ ιού τους πολεμίους έσωθεν των πλοίων. Το ίδιο χωρίο αναπαράγεται παραφρασμένο στα Τακτικά του Νικηφόρου Ουρανού με τη διαφορά ότι τα «θηρία», είναι κλεισμένα σε «τζυκάλια», πήλινα τσουκάλια, και πιθανόν να υπονοεί σμήνη μελισσών. […]

 

Πήλινες κυψέλες

 

 

Η συσχέτιση της δράσης των μελισσών με πολεμικές μεθόδους έχει προχριστιανική προέλευση καθώς εντοπίζεται ήδη σε χωρία αρχαίων συγγραφέων. Σχετικές, άλλωστε, εκφράσεις διασώζονται σε μυθιστορηματικές αφηγήσεις που προέρχονται από την ύστερη αρχαιότητα, αλλά διασώζονται σε πηγές βυζαντινής εποχής. Στα «Βαβυλωνιακά» του Ιαμβλίχου, αφήγημα που αποδίδεται περιληπτικά από τον Πατριάρχη Φώτιο στη Βιβλιοθήκη του, τόσο οι εγκλωβισμένοι σε όρυγμα ήρωες όσο και οι διώκτες τους υφίστανται τις επιπτώσεις από το δηλητηριασμένο μέλι και τις επιθέσεις από άγριο σμήνος μελισσών. […]

 

Πολύ ενδιαφέρουσα αλλά και ενισχυτική του αντίκτυπου που επιτυχημένα θα αντανακλούσε στη συλλογική συνείδηση των αναγνωστών είναι η ερμηνεία που αποδίδουν βυζαντινής εποχής λεξικά στους όρους βομβώ και βόμβος -από τους οποίους προέρχεται και το νεοελληνικό «βόμβα»: Χαρακτηριστικό είναι ότι τόσο στο Λεξικό της Σούδας, τον 10ο αι., όσο και στο «Μέγα Ετυμολογικόν» (μέσα 12ου αι.), βόμβος καλείται ο ήχος των μελισσών.

 

Η εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς των μελισσών εναντίον ατόμων πιθανόν αντικατοπτρίζει και ενδεχομένως συνδέεται με μια όψη πρωτότυπης «βιολογικής» τιμωρίας. Η ασυνήθιστη αυτή μέθοδος βασανισμού αξιοποιήθηκε για την επιβολή μαρτυρικού θανάτου τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση. Η ειδεχθής αυτή προέκταση της οπλικής αξιοποίησής τους έχει μυθολογική παράδοση και αρχαίες καταβολές.

 

[…] Τα γνωρίσματα αυτά συγκλίνουν σε μία γνωστή ανασκαφικά και τεκμηριωμένη αρχαιολογικά περίπτωση, στο φρούριο του Εξαμιλίου της Ισθμίας, όπου ανάμεσα στα ευρήματα του αρχαιολογικού χώρου, συγκεκριμένα εντός του λεγόμενου πύργου, περιλαμβάνονται τέσσερις κυψέλες, αποκαταστημένες μετά τη συγκόλληση και την προσθήκη απωλεσθέντων τμημάτων. […]

 

Η εύρεση κυψελών μέσα στον πύργο, στη νότια πλευρά του τείχους του Εξαμιλίου, είναι αναπάντεχη. Έχει εκτιμηθεί ότι στο φρούριο διαβιούσαν περίπου 1700 στρατιώτες οι οποίοι διατηρούσαν κατοικίδια ζώα, ακόμη και μέλισσες προκειμένου να προμηθεύονται τα άμεσα απαραίτητα αγαθά της κτηνοτροφίας. […] Ο εντοπισμός των κυψελών θα μπορούσε να οδηγήσει στην υπόθεση της ενδεχόμενης «πολεμικής» αξιοποίησής τους από τους αμυνόμενους πολιορκούμενους. […] Oι τέσσερις κυψέλες που βρέθηκαν σε πύργο του Εξαμιλίου δεν μπορούν να πιστοποιήσουν μία τέτοια χρήση, πάντως δεν μπορεί να αποκλειστεί δυνητικά και αυτή η δυνατότητα στην ερμηνεία της παρουσίας τους μέσα σε έναν αναπάντεχο πρακτικά χώρο, όπως ένας στρατιωτικός πύργος του φρουρίου. Είναι, επιπλέον, δύσκολο να επιβεβαιωθεί κατά πόσον μία τέτοια αμυντική, κατά βάση, τακτική εφαρμοζόταν συχνά από τον βυζαντινό στρατό. […]

 

Η πρόκληση των πιο απωθητικών ψυχολογικά αισθημάτων, τα οποία προξενούσε η απειλή τραυματισμού από ιοβόλα όντα, όπως από σκορπιούς, φίδια και ειδικά μέλισσες, αποτελούσε την κύρια επιδίωξη μιας τέτοιας μορφής πολέμου. Τα ερπετά και τα έντομα χρησιμοποιώντας τα φυσικά τους όπλα προκαλούσαν αποσταθεροποίηση και σύγχυση πολύ μεγαλύτερη από τις σωματικές τους διαστάσεις και, κυρίως, δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με τις συμβατικές λύσεις.

 

Μολονότι οι βυζαντινές πηγές μάλλον σιωπούν για τις περιστάσεις ή τις συνθήκες, οι οποίες επέβαλλαν την εφαρμογή ενός τέτοιου τεχνάσματος στους πολέμους τους, είναι ενδιαφέρον να αναζητηθεί ο βαθμός στον οποίο οι Βυζαντινοί δικαιολογούσαν ή απαξίωναν ανάλογες πρακτικές, οι οποίες βασίζονταν εν γένει στον δόλο και την πανουργία. […]

 

Χαρακτηριστικά, στα Τακτικά του Λέοντος επιδοκιμάζονται εν γένει τα απεχθή μηχανεύματα ηθικής κάμψης του εχθρού, και περιγράφονται τα πιο συνηθισμένα, όπως η μόλυνση πόσιμου νερού και η αποψίλωση καλλιεργούμενων εκτάσεων και δασών. Στο Στρατηγικόν του Κεκαυμένου (μέσα 11ου αι.), ο άξιος στρατηγός επανειλημμένα συνιστάται να χρησιμοποιεί κάθε είδους πανούργα τεχνάσματα, όχι μόνο αυτά που είχαν κληροδοτηθεί από τους αρχαίους, αλλά και να επινοεί καινούργια.

 

Σύγχρονη πήλινη κυψέλη

 

 

Παρά, όμως, την ελαστική ηθική των παραπάνω παροτρύνσεων, αντιδράσεις στη μορφή της στρατιωτικής αυτής τακτικής, η οποία απενοχοποιούσε απόπειρες δολιοφθοράς, εκφράζονται εντόνως από τον Μιχαήλ Ατταλειάτη.

Ο Ατταλειάτης με σθένος αντιμάχεται τις διαφόρου είδους στρατιωτικές «φενάκες» και υπερασπίζεται την ατομική ανδρεία.

O Nικηφόρος Βρυέννιος επίσης συμμερίζεται μια «ιπποτική» αντίληψη της στρατιωτικής τακτικής και, παρόλο που παρεμβάλλει διηγήσεις εξαπατήσεων, παρουσιάζει τους Βυζαντινούς ήρωές του «αλώβητους» από ραδιουργίες που μηχανεύονται οι «βάρβαροι». Φαίνεται πως από κάποια μερίδα συγγραφέων, η εκμετάλλευση των εμβίων όντων σε πολεμικές συγκρούσεις θα επέσυρε σφοδρή κατάκριση και θα θεωρούνταν επονείδιστο μέσο κατάκτησης της νίκης. Παρά όμως τις ηθικολογικές παραινέσεις, η πραγματικότητα φαίνεται πως ήταν τελείως διαφορετική…

 
[…] Η εφαρμογή του οπλικού χαρακτήρα της μέλισσας συνεχίστηκε παραδόξως με ακόμη μεγαλύτερη συχνότητα στα νεότερα χρόνια και πέραν των γεωγραφικών ορίων του παλαιού κόσμου, επιβίωσε μάλιστα μέχρι και σε συγκρούσεις του 20ου αιώνα. Η διαπίστωση αυτή αποδεικνύει περίτρανα ότι τελικώς, τον κύριο λόγο σε μια διαμάχη δεν έχει πάντα η ρώμη ή η ισχύς αλλά η αποκλίνουσα πανουργία και ευρηματικότητα.

 

Πηγή :Τα ακριτικά έπη- διάφορα

H Γερμανία νικήτρια στο ομαδικό του Κυπέλλου “Ακρόπολις”


Για άλλη μια φορά η Γερμανία ανακηρύχθηκε νικήτρια του Κυπέλλου Ακρόπολις στα ομαδικά μετά από συναρπαστικό αγώνα με την Ιταλία. Στη φετινή 29η διοργάνωση για το Παγκόσμιο Κύπελλο σπάθης Ανδρών, που ολοκληρώθηκε σήμερα (Κυριακή) στο ΟΑΚΑ, με παρόντα τον υφυπουργό Ανάπτυξης, Νότη Μηταράκη, παλαιό ξιφομάχο, με αγωνιστική παρουσία μάλιστα στα δύο πρώτα Παγκόσμια Κύπελλα «Ακρόπολις». Στον τελικό, λοιπόν, του ομαδικού η Γερμανία/Νο 4 στον κόσμο νίκησε 45/44 την Ιταλία/Νο 2. Την 3η θέση/χάλκινο μετάλλιο πήρε η Ρωσία/Νο 1 στον κόσμο, η οποία επικράτησε 45/35 στο “μικρό τελικό” της Κορέας/4η θέση, για να συμπληρώσουν την α΄ 8άδα Ουγγαρία/5η, ΗΠΑ/6η, Ουκρανία/7η & Ρουμανία/8η.
Η ομάδα μας (Ντάβολι, Γιακουμάτος, Μπούκας, Καφαταρίδης) κατέλαβε την προτελευταία θέση (25 χώρες). Η συμμετοχή μας, εν τέλει, στο ομαδικό ήταν μια ευκαιρία για την απόκτηση εμπειριών, λαμβάνοντας υπόψη ότι όλοι ανήκουν στην κατηγορία Εφήβων/Νέων.
Όσον αφορά, τώρα, το ατομικό του «29ου Ακρόπολις», να πούμε ότι νικητής χτες/Σάββατο (όπως και το 2013) αναδείχτηκε ο Ούγγρος (χρυσός ολυμπιονίκης του Λονδίνου) Άρον Σίλαγκι/Νο 2 στον κόσμο. Στον τελικό της διοργάνωσης νίκησε 15/9 τον Κορεάτη Κιμ/Νο 4. Την 3η θέση (χάλκινο μετάλλιο) μοιράστηκαν οι 2 Ρώσοι αθλητές Ρεσέτνικοφ Βενιαμίν/Νο 3 στον κόσμο και ο Γιακιμένκο Αλεξέι. Από ελληνικής πλευράς ψηλότερα (σε 168 αθλητές) κατατάχτηκε ο Ρομπέρτο Ντάβολι (40ος).

Βυζαντινή οπλομαχία


1b - AKADEMY LEONTES - INTERNET

Τοιχογραφία του αγιογράφου Δημήτρη Σκουρτέλη

‘Ακαδημία Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών’: Εκπαίδευση στη Βυζαντινή οπλομαχία.

 

Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Βυζαντινή αυτοκρατορία) στη χιλιόχρονη πορεία της ανά τους αιώνες, είχε αναπτύξει μια ανώτερη εκπαίδευση στα όπλα. Αυτό προήλθε απορροφώντας τεχνικές οπλομαχίας από τους λαούς που έρχονταν αντιμέτωπη αλλά και από λαούς που συμμαχούσε (Κουμανοί, Σέρβοι, Ρώσοι κτλ) ή την υπηρετούσαν ως μισθοφόροι(Γότθοι, Βίκινγκς, Γερμανοί κτλ). Ωστόσο η Βυζαντινή οπλομαχία είχε ως ρίζα της τις Ελληνό – Ρωμαϊκές τακτικές, που με τη χρήση αυτών, αλλά και προσθέτοντας κι άλλες από τους στρατούς που συναντούσε επιβίωσε τόσους αιώνες.

Αγιογραφία του  Δημήτρη Σκουρτέλη

 

Τα επιθετικά όπλα των Βυζαντινών ήταν το ξίφος, ο πέλεκυς που σε αυτό το είδος περιλαμβάνονταν το ρόπαλο και η σιδερένια ράβδος και το δόρυ. Ενώ ως εκηβόλα όπλα είχαν το τόξο τη βαλλιστρίδα και τη σφενδόνη.

Εξέχουσα θέση στον επιθετικό εξοπλισμό των Βυζαντινών πολεμιστών ήταν το ξίφος και το ραβδί.

 Εικόνα 5. Τέταρτη θέση φύλαξης. Βασισμένο από την State Art Gallery, Dresden, έκθεμα Νο 448.Από το αρχείο φωτογραφείων του κ. Timothy Dowson.

State Art Gallery, Dresden, έκθεμα Νο 448.Από το αρχείο φωτογραφείων του κ. Timothy Dowson

p.179r Aristos and Erotokritos start to wrestle in an allegoric stance of Greco-Roman wrestling technique. Look at the equipment. Both of them has saber (παραμήριον) and small shields, also Erotokritos has a shield that it is such as the buckler. The Byzantine cavalry had shields with 30cm diameter such as buckler.

Απο τον Ερωτόκριτο. φ.179r Ο Αρίστος και ο Ερωτόκριτος πιάνονται στα χέρια σε αλληγορική στάση ελληνορωμαϊκής πάλης.
Κοιτάξτε τον εξοπλισμό τους και οι δυο φέρουν παραμήριο (σπάθη) και μικρές ασπίδες, ενώ ο Ερωτόκριτος έχει buckler ασπίδα ή ασπίδα που θυμίζει αυτή. Οι Βυζαντινοί ιππείς είχαν ασπίδα 30 εκ. διάμετρο όσο περίπου ήταν και η buckler.

Απο το χρονικό του Σκυλίτζη.

 

 

Οι τεχνικές Βυζαντινής οπλομαχίας και μονομαχίας μελετούνται, δοκιμάζονται  και  διδάσκονται, εδώ στην Ελλάδα στη χώρα που ανακαλυφθήκαν, όπου με αυτό το τρόπο η πολεμική τέχνη των Βυζαντινών ανασταίνετε από τη λήθη των αιώνων. Όποιος έχει το ενδιαφέρων να μυηθεί στο εκπληκτικό ιδεώδες και στο δρόμο των Βυζαντινών πολεμικών τεχνών μπορεί να επικοινωνήσει  στο mail : g_e_georgas@yahoo.gr ή στο τηλ: 6945876172.

Ο άγιος  Θεόδωρος

 

Ασκήσεις αφοπλισμού του αντιπάλου της Βυζαντινής οπλομαχίας.

Free sparing στη Βυζαντινή οπλομαχία

Οι ασκούμενοι εκπαιδεύονται  στη Βυζαντινή οπλομαχία χρησημοποιόντας εκπαιδευτικά Βυζαντινά σπαθιά τύπου ‘σπαθίον’ και μικρή ασπίδα.

Footwork σε θέση φύλαξης. Οι ασκούμενοι εκπαιδεύονται  στη Βυζαντινή οπλομαχία χρησημοποιόντας εκπαιδευτικά Βυζαντινά σπαθιά τύπου ‘σπαθίον’.

Μάθημα στη Βυζαντινή οπλομαχία.

Ασκήσεις αφοπλισμού του αντιπάλου της Βυζαντινής οπλομαχίας.

Οι ασκούμενοι εκπαιδεύονται  στη Βυζαντινή οπλομαχία χρησημοποιόντας εκπαιδευτικά Βυζαντινά σπαθιά τύπου ‘σπαθίον’.

στις φωτ.Μάθημα οπλομαχίας ανάμεσα σε μαχητή που φέρει μικρή ασπίδα και Βυζαντινού σπαθιού τύπου ‘σπαθίον’ ενάντια σε λογχοφόρο. Ο εξοπλισμός είναι μια ευγενική χορηγία του Συλλόγου Ιστορικών Μελετών ‘ΚΟΡΥΒΑΝΤΕΣ’.

 φωτ.Μάθημα οπλομαχίας ανάμεσα σε μαχητή που φέρει μικρή ασπίδα και Βυζαντινού σπαθιού τύπου ‘σπαθίον’ ενάντια σε λογχοφόρο. Ο εξοπλισμός είναι μια ευγενική χορηγία του Συλλόγου Ιστορικών Μελετών ‘ΚΟΡΥΒΑΝΤΕΣ’.

‘Σκοπός τη τακτική δια τωνενδεχομένων επιβουλών και πράξεων κινήσαι τους πολεμίους.’

Απο τα Τακτικά του αυτοκράτορος Λέοντος  στ’ του σοφού.

1a - AKADEMY LEONTES - INTERNET